Co to znaczy kogoś wydziedziczyć?

Niestety w życiu spotykają nas również przykre sytuacje. Niekiedy wiążą się one z osobami nam bliskimi, które nadużywają naszego zaufania. Czasami są to sytuacje tak drastyczne, że jedynym rozwiązaniem wydaje nam się zerwanie kontaktów. W takich wypadkach zastanawiamy się również nad odsunięciem danej osoby od dziedziczenia.

Niedawno rozmawiałam z panem, posiadaczem odnoszącej sukcesy firmy, który nie marzył o niczym innym, jak przekazaniu swojego przedsiębiorstwa synowi. Syn jednak postanowił zostać artystą i zupełnie nie obchodziły go przyziemne sprawy rodzinnego biznesu. Między nimi narastały konflikty do tego stopnia, że ojciec doszedł do wniosku, że przekazanie dorobku swojego życia w ręce syna byłoby wysoce nierozsądne.

Postanowił syna wydziedziczyć. Sporządził testament, w którym znalazło się stwierdzenie o takiej treści:

Wydziedziczam syna, gdyż uważam jego podejście do życia za infantylne, egoistyczne i mało przedsiębiorcze.

Rozważmy jaki skutek odniosłoby tego rodzaju rozrządzenie.

Załóżmy, że pan chciał, aby syn nie dostał od niego żadnego majątku, w szczególności majątku wchodzącego w skład jego firmy. Czy taki skutek osiągnąłby testament tak sformułowany? Spójrzmy jak brzmi przepis art. 1008 Kodeksu Cywilnego.

Spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku (wydziedziczenie), jeżeli uprawniony do zachowku:

1) wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;

2) dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;

3) uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Skutek wydziedziczenia polega więc na pozbawieniu wydziedziczonego prawa do zachowku.

Co to jest zachowek?

Zachowek to prawo żądania pewnej, określonej w ustawie części spadku, nawet jeżeli spadkodawca (czyli zmarły) zapisał cały swój majątek komuś innemu. Ta część to najczęściej połowa tego, co spadkobierca otrzymałby, gdyby testamentu nie było.

Przykładowo wyobraźmy sobie, że Pani Genowefa, której mąż ani rodzice nie żyją ma dwoje dzieci. Są to więc jej jedyni spadkobiercy. W testamencie nie wydziedzicza ich co prawda, ale zapisuje cały swój majątek fundacji opiekującej się wiewiórkami.

W przypadku braku testamentu, dzieciom przysługiwałoby po połowie majątku zmarłej. Na podstawie przepisów o zachowku należy im się połowa tego (art. 991 § 1 Kodeksu Cywilnego), a więc po 1/4 majątku. Drugą połowę otrzyma fundacja.

Zachowek jest to więc forma ochrony interesów osób najbliższych spadkodawcy pominiętych w testamencie. Natomiast w przypadku skutecznego wydziedziczenia, spadkobiercy nie  przysługuje nawet zachowek.

Kiedy wydziedziczenie jest skuteczne?

Dla skutecznego wydziedziczenia przepis wymaga, aby testator wskazał w testamencie przyczynę wydziedziczenia. Będzie to jedna z cytowanych powyżej, czyli:

  1. uporczywe postępowanie wbrew zasadom współżycia społecznego, pod warunkiem, że spadkodawca się na to nie godzi;
  2. dopuszczenie się niektórych przestępstw przeciwko spadkodawcy lub jego najbliższy;
  3. uporczywe niewywiązywanie się z obowiązków rodzinnych względem spadkodawcy.

Wróćmy teraz do wątku przedsiębiorcy chcącego wydziedziczyć syna artystę. Wydaje się, że fakty na które powołuje się ojciec w swoim testamencie nie zostałoby uznane przez sąd za dostateczne przyczyny wydziedziczenia. Podejmowanie przez syna wyborów życiowych sprzecznych z wolą ojca nie może być potraktowane jako uporczywe zachowanie sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.

Nic także nie wiemy o żadnych przestępstwach przeciwko ojcu. Ewentualnie mogłoby wchodzić w grę niewywiązywanie się z obowiązków rodzinnych, jednak aby to ocenić musielibyśmy znać więcej szczegółów.

Jakie są następstwa wydziedziczenia nieskutecznego?

Czy to oznacza zatem, że ojciec sporządzając taki testament nic nie osiągnie? Otóż nie. Syn będzie co prawda uprawniony do zachowku, ale taka wola ojca zostanie potraktowana jako testament negatywny. Oznacza to, że o ile ojciec nie powołał innej osoby do spadku, syn będzie wyłączony od dziedziczenia. Dziedziczyli będą inny krewni wskazani w Kodeksie cywilnym, a syn zadowolić się będzie musiał jedynie zachowkiem.

Podsumowując dla skutecznego wydziedziczenia konieczne jest wskazanie w testamencie jednej z przyczyn wskazanych w Kodeksie Cywilnym.  Brak określenia przyczyny bądź wskazanie przyczyny nieprawidłowej nie spowoduje skutku w postaci wydziedziczenia. Skuteczność wydziedziczenia w przypadkach spornych oceniać będzie sąd.